• ساعت : ۱۰:۳۹:۳۴
  • تاريخ :
     ۱۳۹۹/۰۵/۱۹ 
  • کد خبر : ۵۴۷۶
زیارت در آیینه فرهنگ عامه
یک دانشجوی دکترای تاریخ خاورمیانه و مطالعات اسلامی با تشریح ابعاد زیارت در فرهنگ عامه، بر تولید تک‌نگاری‌های استدلالی درباره شکل‌گیری و تداوم فرهنگ زیارت در کشورمان تأکید کرد.

زیارت معصومان در نظرگاه شیعی از نشانه‌ها و لوازم وفاداری به آرمان‌های ایشان و به‌جا آوردن حق ولایت آنها است. به گفته برخی متکلمان شیعه، از نتایج ولایت امام تسلطش بر دل‌هاست، به این معنا که امام بر روح و دل‌های مؤمنان تسلط و احاطه دارد. در بسیاری از متون زیارت‌نامه‌ها به چنین ولایت و امامتی اقرار و اعتراف می‌شود.

از دیدگاه شیعه، روح امام با اذن الهی به زائر خویش علم و احاطه پیدا می‌کند و این تلقی، امر زیارت را برای شیعیان به دیداری عاشقانه و معنوی تبدیل کرده است و تأثیر آن را می‌توان به روشنی در ادبیات نثر و نظم شیعی مشاهده کرد.

موزه عصارخانه شاهی وابسته به سازمان فرهنگی اجتماعی ورزشی شهرداری اصفهان به‌عنوان مرکز مطالعات فرهنگ عامه به همین منظور در وبیناری تخصصی به موضوع زیارت و فرهنگ عامه مردم در ایران پرداخت.

پیمان اسحاقی دانشجوی دکترای تاریخ خاورمیانه و مطالعات اسلامی سخنان خود در این وبینار را این‌گونه آغاز کرد که فرهنگ عامه که در ادبیات بین‌الملل به آن «فولکلور» گفته می‌شود اشاره به شناخت، دانش، نوع جهان‌بینی و آداب و رسوم مردم دارد.

وی اظهار داشت: در نیمه دوم قرن نوزدهم به تدریج برخی نهادهای علمی و پژوهشی در کشورهای اروپایی و پس از یک دهه در آمریکا برای جمع‌آوری، ثبت و ضبط و مطالعه روی ابعاد گوناگون دانش‌های بومی و مردمی به وجود آمد. از همان سال‌‌ها شاهد نوعی دوگانگی در شرق و غرب اقیانوس اطلس در زمینه مطالعات فولکلوریک و فرهنگ عامه هستیم.

این نویسنده و پژوهشگر افزود: جامعه فرودست اروپا غالباً روستانشین بود اما در آمریکا، بومیان جامعه فرودست را تشکیل می‌دادند. بنابراین مطالعات فولکلوریک در اروپا بیشتر پیرامون زبان و موضوعات شفاهی بود در حالی که در آمریکا به دلیل عدم شناخت درباره جامعه فرودست یا همان بومیان، این مطالعات درباره مسائل کلی‌تر صورت می‌گیرد. پس اروپاییان در مطالعات فرهنگ عامه بیشتر به داستان‌ها، اشعار، ضرب‌المثل‌ها و لالایی‌ها و سنت‌های فرهنگی مربوط به زبان و موجود میان روستاییان پرداختند.

اسحاقی ادامه داد: فرانس بوئاس که پدر مردم‌شناسی آمریکا محسوب شده و در عین حال پژوهشگر فرهنگ عامه بود شروع به جمع‌آوری سنت‌های شفاهی و بومی سرخ‌پوست‌ها و بومیان آمریکا کرد و شاگردان او این مطالعات را ادامه دادند و در طول نیم قرن تمام قبایل سرخ‌پوست را مورد مطالعه قرار دادند. از همان زمان هم در سنت اروپایی و هم در سنت آمریکایی دو شاخه مجزا اما در حال گفت‌وگو با یکدیگر با عنوان شاخه عمومی و شاخه دانشگاهی مطالعات عامه پدید می‌آیند که شاخه دانشگاهی به تدریج به رشته انسان‌شناسی نزدیک و تا حد زیادی در آن ادغام می‌شود، به طوری که امروزه در آمریکا مطالعات عامه شاخه‌ای از انسان‌شناسی محسوب می‌شود.

*عناصر فولکور

به گفته وی، همان‌طور که عناصر فرهنگی را به عناصر مادی و غیرمادی تقسیم می‌کنیم می‌توانیم فولکلور را نیز به عناصر مادی و غیرمادی تقسیم کنیم. سنت‌ها، زبان، مثل‌ها و داستان‌ها از جمله عناصر غیرمادی فرهنگ عامه و ابزارها، دست‌سازها، هنرها و ساختمان‌ها عناصر مادی فرهنگ عامه هستند.

این دانشجوی دکترای تاریخ خاورمیانه و مطالعات اسلامی پس از ارائه این مقدمه درباره مطالعات فرهنگ عامه بیان کرد: سال 1314 نقطه عطفی در مطالعات فرهنگ عامه در ایران بود چراکه بر جمع‌آوری و ثبت و ضبط آن از سوی نهادهای دولتی تأکید شد. همزمان نویسندگان مشهور ایران در کنار خلق آثار ادبی به موضوع فرهنگ عامه نیز می‌پرداختند. در ادامه و در سال 1316 اداره گویش‌شناسی در موسسه مردم‌شناسی ایران تأسیس می‌شود و مسئولیت ثبت و ضبط داده‌های فرهنگ عامه را بر عهده می‌گیرد.

وی با اشاره به تأسیس اداره موزه‌ها و فرهنگ عامه و برقراری ارتباط بین پژوهش‌های فرهنگ عامه و رسانه‌های ایران در دهه 40 اضافه کرد: در دهه 50 به طور جدی به این موضوع پرداخته شد اما پس از آن نهاد تخصصی درباره فرهنگ عامه جدید ایجاد نمی‌شود اما حجم عظیمی از تحقیقات در این زمینه انجام و منتشر شده است.

اسحاقی با بیان اینکه در حال حاضر در کشور ما برای مسئله فرهنگ عامه متولی واحدی وجود ندارد، تصریح کرد: به همین دلیل هیچ‌کدام از نهادهای کشور مسئول مطالعات فرهنگ عامه زیارتی نیست. در واقع امروزه افرادی به ثبت و ضبط فرهنگ عامه مشغول‌اند که یا در این زمینه تحصیلات تخصصی ندارند یا آموزش جدی ندیده‌اند که این موضوع درباره فرهنگ عامه زیارت نیز صادق است.

وی با اشاره به دور بودن پژوهشگران بومی ما از جریان‌های علمی جهانی در زمینه مطالعات فرهنگ عامه گفت: غالباً هیچ پژوهش داخلی در این زمینه در مجلات خارجی به چاپ نرسیده که این نشان می‌دهد در مطالعات فرهنگ عامه با ادبیات علمی جهان درگیر نیستیم. از طرف دیگر هم در فرهنگ عامه به صورت عام و هم در فرهنگ عامه زیارت به صورت خاص غنای بسیاری داریم، اما درباره چیزی که در این زمینه جمع‌آوری و بررسی شده با فقر محتوای شدید مواجه هستیم.

این دانشجوی دکترای تاریخ خاورمیانه و مطالعات اسلامی با بیان اینکه به دلیل تغییرات شدید در سیستم‌های فرهنگی در دهه‌های گذشته بسیاری از سنت‌ها و فرهنگ بومی ما از بین رفته است، افزود: از طرف دیگر در ثبت و ضبط فرهنگ عامه هنوز از روش‌های کهنه استفاده می‌کنیم که دیگر کارآمد نیست در حالی که باید به رویکردهای نوین و بین‌المللی مطالعات فرهنگ عامه نزدیک شویم.

*تاکتیک نذر و دخیل

به گفته وی، رویکردهای نوین در مطالعه فرهنگ عامه از جمله فرهنگ عامه زیارتی بر افزایش تخصص و ادغام هرچه بیشتر در دانش انسان‌شناسی، ارتباط کمتر با ادبیات و اسطوره‌شناسی، تأکید بر جمعی بودن تا کهنه بودن، کاربردی و کارکردی شدن هرچه بیشتر، تحلیل همه‌جانبه بعد از جمع‌آوری و طبقه‌بندی و دوری از رمانتیسم تأکید دارد.

اسحاقی ادامه داد: امروزه در دانش انسان‌شناسی و مطالعات فرهنگ عامه، دیگر امری که توسط عموم مردم انجام می‌شود را نه حذف می‌کنند و نه با آن به عنوان امری رمانتیک، زیبا و جالب برخورد می‌شود بلکه آن امر واقعیت عام اجتماعی است که به دلیلی به وجود آمده و با یک دلیل هم ادامه پیدا کرده است.

این نویسنده و پژوهشگر درباره مسیرهای زیارتی بیان کرد: در فرهنگ زیارتی ایران ده‌ها مسیر زیارتی وجود دارد که برخی بین چند روستا به وجود آمده‌اند. در کشورهایی مانند آمریکا و اسپانیا مسیرهای زیارتی مشهوری وجود دارد که درباره آنها پژوهش‌های گسترده‌ای انجام شده است.

وی توسل، نذر و دخیل را تکنیک‌های زیارتی دانست که مردم به تدریج به وجود آورده‌ و توسعه داد‌ه‌اند و اضافه کرد: حتی ایجاد کاروانسراها و فرهنگ عامه جاری در آنها جنبه‌ای از فرهنگ عامه زیارتی ما است و در بسیاری از این کاروانسراها دیوارنوشته‌هایی وجود دارد که آیینه‌ای از فرهنگ عامه زیارتی ما هستند.

اسحاقی با اشاره به اقتصاد زیارت و شکل‌گیری بازارهای زیارتی درباره بایدهای پژوهش در زمینه فرهنگ عامه زیارتی گفت: ابتدا باید ذهنیت و تعریف خود از مسئله فرهنگ عامه را تغییر دهیم، از کهنه‌گرایی پرهیز کرده و بر فرهنگ عامه شهری متمرکز شویم. همچنین باید فرهنگ عامه زیارتی خود را به صورت چندرسانه‌ای ثبت و ضبط کنیم و به این اقدام سرعت ببخشیم چون جامعه ما با تغییرات سریع فرهنگی روبه‌رو است. از طرف دیگر باید میان پژوهش‌های فرهنگ عامه زیارت با رشته‌های دانشگاهی و همچنین با رسانه‌ها ارتباط برقرار کنیم. نگارش تک‌نگاری‌های عمیق، علمی و مستدل بر اساس آثار موجود نیز ضروری به نظر می‌رسد.

امتیاز :  ۰ |  مجموع :  ۰

برچسب ها

    5.7.3.0
    V5.7.3.0